Anadolu’nun 35 yıllık kültürel miras arşivi yapay zekâyla dijitalleşti - Tourexpi, sizler için turizmde olup bitenleri takip ediyor!

Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtma Vakfı (ÇEKÜL), 35 yılı aşkın sürede oluşturduğu kültürel miras arşivini iki yeni dijital platformla daha geniş bir kullanıcı kitlesine açtı. Yapay zekâ destekli Ortak Bellek, fotoğraf, belge ve akademik yayınları dijital ortamda erişilebilir hale getirirken Rota Miras, Türkiye’nin kültürel ve doğal değerlerini harita üzerinde bir araya getiriyor.

Projelerin temelinde yalnızca mevcut arşivin dijitalleştirilmesi değil, onlarca yıl içinde Anadolu’da yaşanan değişimin izlenebilir hale getirilmesi de bulunuyor. Arşivde 1940’lardan günümüze uzanan görsel malzemeler yer alırken ÇEKÜL’ün kurucularından Prof. Dr. Metin Sözen’in 1960’lardan itibaren Anadolu’nun farklı bölgelerinde yaptığı belgeleme çalışmaları da koleksiyonun önemli bölümünü oluşturuyor.

On binlerce fotoğraf ve belge dijital ortamda

ÇEKÜL’ün 1990’daki kuruluşundan bu yana oluşturduğu fotoğraf arşivinde yaklaşık 50 bin kare bulunuyor. Ortak Bellek’in ilk aşamasında kent arşivinden 25 bin fotoğraf ile belediyelerle yürütülen çalışmalar kapsamında 495 belediyeden elde edilen saha verileri bir araya getirildi. ÇEKÜL’e ait akademik yayınlar da sisteme aktarıldı.

ÇEKÜL Vakfı Bilgi Belge Merkezi Koordinatörü Ayşen Kılıç Özarslantürk, arşivin Anadolu kentlerinin kültürel mirası, kent kültürü, mimarisi ve kültür envanterleri etrafında şekillendiğini belirterek değişen teknolojiye uyum sağlama düşüncesinin Ortak Bellek projesini doğurduğunu söylüyor.

Özarslantürk’e göre sistemin önemli özelliklerinden biri, doğrulanmış ve telif sorunu bulunmayan verilerle çalışması. Yapay zekâ destekli altyapı, kültürel miras, Anadolu mimarisi ve kent kültürü üzerine çalışan araştırmacıların arşivdeki bilgilere daha hızlı ulaşmasını sağlıyor.

35 yıllık birikim yeni teknolojiyle buluşuyor

ÇEKÜL Vakfı Genel Sekreteri Ilgın Sözen, iki platform üzerinde yaklaşık bir buçuk yıldır çalışıldığını belirtiyor.

“Prof. Dr. Metin Sözen, her zaman belgelemenin, arşivin önemine çok inanıyordu. Kendisi fotoğraf çekmeyi çok seven biriydi. 1960'tan beri gittiği her yerde, Anadolu'nun dört bir yanında her şeyi belgelerdi. Biz de arşivlerimizi düzenleyerek, hem harita üzerinde web tabanlı Rota Miras'ı hem de üretken yapay zeka üzerinde Ortak Bellek'i gerçekleştirmiş olduk.”

Sözen, platformların araştırmacılardan öğrencilere, yerel yönetimlerden kültürel ve doğal mirasa ilgi duyanlara kadar geniş bir kesime ulaşmasını hedeflediklerini ifade ediyor.

Rota Miras kişisel gezi güzergâhları oluşturuyor

Ortak Bellek’teki arşivi coğrafyayla buluşturan Rota Miras ise anıtsal yapıları, sivil mimari örneklerini, arkeolojik alanları ve kırsal miras unsurlarını dijital harita üzerinde gösteriyor.

Kullanıcılar araştırma konusu veya yapı türüne göre filtreleme yapabiliyor; yapıların tarihi ve mimari özelliklerinin yanı sıra güncel kullanım durumlarına, koordinatlarına ve iletişim bilgilerine ulaşabiliyor. Her yapı için en az on farklı başlık altında bilgi sunuluyor.

Sistem şu anda 33 ili kapsıyor. ÇEKÜL, kapsamı zaman içinde 63 ile çıkarmayı planlıyor. Özarslantürk, vakfın Türkiye’nin bütün illeri için eksiksiz bir arşive sahip olduğunu iddia etmediğini ancak ülkenin yaklaşık yüzde 70’inde 1940’lardan günümüze yaşanan sosyolojik, mekânsal ve kültürel değişimi incelemeye imkân verecek kapsamlı bir fotoğraf envanterinin bulunduğunu belirtiyor.

İpek Yolu’ndan Evliya Çelebi’ye yeni rotalar

Rota Miras’ın içeriği kullanıcıların ve kurumların önerileriyle genişletiliyor. Daha önce hazırlanan İpek Yolu Kültür Yolu Haritası platforma aktarılan ilk güzergâhlardan biri oldu.

Yeni planlar arasında Su Rotası, Mimar Sinan ve Evliya Çelebi rotaları bulunuyor. Endüstriyel mirasın yanı sıra Erzincan, Erzurum, Konya, Bursa, Eskişehir ve Edirne için de çalışmalar yürütülüyor. İstanbul’da ise çeşmeler ve farklı tarihi miras unsurlarının sisteme eklenmesi planlanıyor.

Ilgın Sözen, “Mesela ‘su rotası yapalım’ dediler. Zaten yıllardır babamın TRT'de su ile gelen kültür belgeselleri vardı. Biz de bir Su Rotası yapmaya karar verdik. Mimar Sinan Rotamız da var. Şimdi ona hemen bir Evliya Çelebi Rotası eklemek istiyoruz” diyerek kullanıcı önerilerinin yeni güzergâhların oluşmasına katkı sağladığını anlatıyor.

Turizm sektörü de platformla ilgileniyor

Rota Miras yalnızca akademik araştırmalar için tasarlanmış bir sistem değil. ÇEKÜL’e göre turizm acenteleri de platforma ilgi gösteriyor. Vakıf, farklı kullanıcı gruplarının ihtiyaçlarına göre özel içerikler geliştirmeyi planlıyor.

Bunlar arasında ailelerin çocuklarıyla müzeleri daha bilinçli gezmelerine yardımcı olacak içerikler ve doğal mirasa yönelik güzergâhlar bulunuyor. ÇEKÜL Yönetim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Ünal Akkemik ile anıt ağaçları merkeze alan bir rota da hazırlanması planlanan çalışmalar arasında.

İETT’den gelen bir öneri ise toplu taşıma ile kültürel mirası bir araya getirmeyi amaçlıyor. Buna göre yolcuların indikleri durakların çevresindeki hamam, çeşme veya külliye gibi yapıları keşfetmesini sağlayacak rotalar oluşturulabilecek.

ÇEKÜL, Ortak Bellek ve Rota Miras’ı kullanıcıların, kurumların ve yerel yönetimlerin katkısıyla büyütmeyi ve Anadolu’nun kültürel ve doğal mirasına ilişkin dijital envanteri zaman içinde daha geniş bir coğrafyaya yaymayı hedefliyor.

Görsel: © Yapay zeka ile oluşturulmuş resim